WSTĘP

 

Zapytała mnie kiedyś jedna z  Polek,   imigrantek w  Kanadzie,  co to właściwie oznacza  być  imigrantem.  Dlaczego niektórzy ludzie mieszkając  całe życie poza  swoim  krajem  macierzystym nigdy  nie są  imigrantami,  a  inni stają się nimi  natychmiast po opuszczeniu granic  kraju urodzenia.  Czy  więc jest to  stan umysłu,  postawa wewnętrzna człowieka,  czy  też warunki  od niego  niezależne, które czynią z  niego imigranta.  Dlaczego o  Polakach  mieszkających  za granicą  mówi się, że są  imigrantami, a nie mówi   się tak  o  Francuzach lub Brytyjczykach?

                        Ci  ostatni  przybywali  na  przykład   do  Indii jako  administratorzy lub  wojskowi i  będąc w tej  roli ani  przez  chwilę nie przestawali  być  Brytyjczykami,  przebywającymi poza granicami  W.  Brytanii.  Ich  pobyt w  Indiach  służył celom  Brytyjskiego  Imperium ,  byli  zwierzchnikami  ludności  miejscowej,  która  z kolei nie była uważana za im  równą.  Dlatego  np.  ogromna większość  Brytyjczyków  unikała   przyswajania sobie miejscowych  kultur  Indii,  a małżeństwa mieszane były wręcz  zakazywane lub bardzo utrudniane. Po  1947 roku, kiedy  India  uzyskała  niepodległość,  pewna część  członków administracji brytyjskiej  zdecydowala  się pozostać  w  kraju, w  którym  nieraz  przeżyła większość  życia i w  którym  członkowie jej  mieli więcej osobistych kontaktów, aniżeli  w kraju  macierzystym. Decydując się wówczas pozostać w  Indii zmienili  swój status społeczny i stali się expatriots  czyli  ludźmi, którzy  żyją w obcym kraju zachowując swój paszport i więzy kulturalne z krajem  macierzystym, ale podlegają lokalnym  prawom  na równi ze wszystkimi jego mieszkańcami.  Expatriotami  byli  także  młodsi  synowie bogatych angielskich rodzin,  którzy w końcu  XIX-go  i w   początkach  XX-go wieku  byli przez  rodziny wysyłani do kolonii,  ponieważ zgodnie z  angielską tradycją  nie mieli  praw do tytułów i spadków, a  nie byli  przygotowani  do pracy  zarobkowej  lub jej nie chcieli.  W  Kanadzie nazywano ich   remittance men[1] gdyż  otrzymywali  z W. Brytanii stałą pomoc finansową.  Nigdy nie stali się oni  kanadyjskimi  imigrantami i nigdy  nie próbowali włączyć się w lokalną ludność,  która  zresztą w najlepszym  razie ich  tylko  tolerowała.  Z  chwilą wybuchu  I-szej  wojny  światowej prawie wszyscy natychmiast wrócili do  Wielkiej  Brytanii.

Natomiast ubodzy  Europejczycy z  południa i  środkowego   wschodu  kontynentu, w tym  także  Polacy,  którzy w  początkach  XX-go  wieku byli masowo  sprowadzani do Kanady, uważali się za emigrtantów już od  chwili opuszczenia swojej  wsi  i  gotowi  byli  się szybko asymilować do społeczeństwa  i kultury   Nowego  Kraju.  Jednak  po przybyciu  do  Kanady ogromna większość z  nich była traktowana przez Kanadyjczyków jako ubodzy  i  niemile widziani  petenci, wpuszczeni do Kanady po to, aby  wykonywać najcięższe prace   nie zawadzając  przy tym Kanadyjczykom.  O stosunku ludności miejscowej do polskich  imigrantów tak pisze  H. Radecki i  Benedykt  Heydenkorn  : "Pierwsi ,  którzy  przybyli, prekursorzy masowej imigracji polskiej z lat 1896 - 1914  byli  przyjęci z ciekawością i w najlepszym razie zainteresowaniem ludźmi, którzy  byli  śmiesznie ubrani, mówili  niezrozumiałym językiem i  zachowywali  dziwaczne obyczaje. W ciągu kilku lat wzrastająca liczba  przybyszów spowodowała,  że ciekawość  zamieniła się w  niepokój,  a następnie w alarm. Nowo przybywający byli  zbyt  dziwaczni!  Analfabetyzm i  zacofanie  ich - mogą   opóźnić  postęp kanadyjskiego  społeczeństwa. Ich obyczaje i  tradycje czyniły ich nieodpowiednimi.... do przyjęcia kanadyjskiego obywatelstwa..." Dalej  ci sami  autorzy  piszą  Polacy ( i inni  Słowianie) byli uważani  za ignorantów, okrutnych, brudnych,  niecywilizowanych ludzi  często wybuchających nieusprawiedliwioną złością,  co dla agencji /w  domyśle - rządowych/ było w najwyższym stopniu denerwujące. Zwyczaje i tradycje, z których oni  byli dumni  były  uważane za obrażające,  pogardzano nimi.  Było  ogólnym  przekonaniem, że ci ludzie nadają się jedynie do prymitywnej pracy  fizycznej w rolnictwie,  przy budowie dróg, wydobyciu węgla i w podobnych pracach wykonywanych pod kontrolą i kierownictwem Kanadyjczyków. "[2]  Oni  sami natomiast  gotowi  byli  ciężko pracować  aby  ziścić sny, z  którymi  płynęli  do Kanady. Kanada  jednak nie zamierzała im  pomóc w tych marzeniach. Zostali  przecież  przyjęci jako siła robocza  potrzebna do realizacji  wielkich planów rozwoju  kraju, albo  jako  pionierzy-osadnicy  na bezludnych  kanadyjskich  preriach,  właśnie otwartych, ale to nie oznaczało, że mają mieć te same prawa  co lokalna ludność.  Wielu  bowiem  uważało,  że  Galicians   nie są  odpowiednim  materiałem  na obywateli  kanadyjskich.

 Obietnice agentów imigracyjnych  werbujących w  Europie z reguły były  przesadzone.  Na naiwnych  wieśniakach "z Galicji" lub  innych części    Polski   pod rozbiorami   zaczynano  żerować  od momentu opuszczenia rodzinnej  wsi. Roiło się od austro-węgierskich i niemieckich urzędników, którzy wymagali łapówek na wydanie zgody  na wyjazd, na podróż  koleją . Agenci  podróży, lekarze sprawdzający ich stan zdrowia, obsługa jadłodajni, w których  emigranci stołowali się podczas podróży, aż po załogi statków, którymi  odpływali  z Europy  wykorzystywali   naiwność wieśniaków pierwszy  raz  udających się  "za  morze".  Tak  samo  zresztą  postępowali  cwaniacy w miastach  Kanady  wyciągając emigrantom  ostatnie grosze z  kieszeni.[3]

Prace do których byli  zakontraktowani,   jak  cięcie drzew w lasach,  budowa dróg i   linii kolejowych,  lub wydobycie  węgla  były zazwyczaj  sezonowe,  poprzedzielane okresami  bezrobocia i nawet bezdomności  i   naogół  kończyły się  poszukiwaniem  działki osadniczej.  Te   ostatnie  dostępne europejskim emigrantom  były  zazwyczaj oddalone  od   miasteczek  z  połączeniami kolejowymi, w których nowi osadnicy musieli  się zaopatrywać w żywność i sprzęt rolniczy. Bez pieniędzy,  w buszu, musieli  zdobywać się na heroiczne wysiłki,  aby  przeżyć.  To  też czterech osadników z  każdej  dziesiątki nie  zdołało przetrwać na swych "farmach" więcej niż  trzy lata.  A jeśli zapragnęli  wrócić do Startego Kraju  to  zwykle  okazywało się, że  nie stać ich na bilet  okrętowy,  więc, aby  żyć  musieli nadal  pracować w  Kanadzie bez względu na dyskryminację i  trudności,   i ...  powoli  przyzwyczajali  się do Nowego   Kraju.  Dirk  Hoerder [4]  podaje,   że gorzkie  doświadczenia życia ogromnej  większości imigrantów z pierwszej połowy  XX-go wieku  najlepiej  wyrażają się w  przysłowiu popularnym  wśród ówczesnej rosyjskiej i  niemieckiej emigracji w  Kanadzie Zachodniej  :  death to the  first generation, need to the second,  bread to  the third  (pierwszemu  pokoleniu  śmierć,  drugiemu  nędza a  chleb dopiero  dla trzeciego)[5].  Dodatkową udręką  ogromnie  utrudniającą życie imigrantów na wsi i w miastach  Kanady    Zachodniej  były coroczne plagi  komarów.  Osadnicy  dla ochrony  przed komarami przy pracy w buszu nosili  na plecach  kubły z dymiącym  drewnem . Ponieważ większość nowoprzybyłych  żyła w najbardziej  prymitywnych warunkach,  tak na wsi, jak i  w miastach, bez  bieżącej  wody,  bez  żadnych urządzeń sanitarnych, w  byle jak zbudowanych chatach lub mieszkaniach,  więc  chmary  komarów żyjących  wokół  wiejskich  osad i miejskich  przeludnionych  mieszkań  przenosiły także  choroby .  Stąd śmiertelność,  szczególnie niemowląt i małych  dzieci, była bardzo wysoka.  Pierre  Berton  podaje jako  przykład,  że w 1913 roku, reporterka gazety w  Winnipegu,  odwiedzająca owe "slumsy" spotkala imigrantkę,  która  urodziła  dziesięcioro  dzieci, ale zdołała wychować tylko troje.[6]  Epidemie  biegunki,  tuberkuł  i  innych chorób  powtarzały się  nader często   w środowiskach  imigranckich i  ówczesna medycyna  nie umiała znaleźć na nie odpowiedzi.

Surowe przepisy  imigracyjne  rządu  federalnego wymagające dowodów na  przyzwyczajenie do  ciężkiej  pracy  fizycznej wynikały  w dużej mierze z  pierwszych doświadczeń  Kanady  z   początku  XX-go  wieku.  Dwa  z tych doświadczeń  były dla  rządu  kanadyjskiego  szczególnie  kłopotliwe. Pierwsze  związane było  z  osadzeniem  Dukoborów  w  Saskatchewanie w  okolicach  Battleford,  a  drugim  sprowadzenie kilku  tysięcy angielskich  rodzin  jako  kandydatów  na  osadników  preriowych.  W  pierwszym  przypadku  duża  grupa  Dukoborów,   zwących się  swobodnikami  w  jakiś  czas po  osadzeniu  postanowiła  poszukać Jezusa i  raju na  ziemi i w  czasie zimy 1903 roku   opuściła  swoje  wioski,  aby wędrować  po  preriach,  żywiąc się  surowymi  kartoflami i  mielonym  owsem,  aż  dopóki  kilkaset  mil  dalej na południe Królewska Konna Policja  nie zaaresztowała  ich i nie  odstawila do ich  osiedli.  Krótko  po  tym   z  powodu  sporu  z  rządem  federalnym  większość Dukoborów  porzuciła   już  zagospodarowane przez  siebie  tereny  w  Saskatchewanie , które  otrzymała  za darmo  od rządu  kanadyjskiego  i  przeniosła się  do  wnętrza  Brytyjskiej  Kolumbii  idąc  za  swoim  duchowym  przywódcą  Viereginem.

W  drugim  przypadku   pastor -misjonarz  w  ferworze  misyjnym  sprowadził  na prerie  kilka tysięcy  Anglików z rodzinami obiecując im  nieprawdopodobnie wygodne  życie  w nowej  kolonii  Britannia  w  północnym  Saskatchewanie.  Przyszli  osadnicy,  w ogromnej większości angielska  drobna  burżuazja   i  biedota  miejska  nie mieli pojęcia o  trudnościach  życia w  prymitywie pionierów na preriach,  natomiast  przynieśli  ze sobą  swoje angielskie  snobizmy i  przesądy . W  konsekwencji  rząd  kanadyjski  poniósł  ogromne wydatki  a  zyskał  niewielu  osadników,  ponieważ  znaczna część  Anglików  powróciła  do  Anglii.  Odtąd też   przestano  wierzyć  w  osadnictwo  Anglików  na  preriach,  a  wszystkich  kandydatów na imigrantów  poddawano  nawet  ścisłej   kontroli  jak np. sławne  oględziny  rąk  -  spracowane  ręce pozwalały  przypuszczać,  że kandydat da sobie radę  w  preriach,  natomiast  delikatne  powodowały odmowę wpuszczenia  kandydata  do  Kanady

 Do lat  czterdziestych  ub  wieku  kandydat na emigranta z  poza W.  Brytanii, który miał wyższe  wykształcenie poprostu  nie był  przez  Kanadę akceptowany, ponieważ rząd kanadyjski obawiał się,  że  imigracja inteligencji innej  niż  brytyjska,  mogłaby  negatywnie  oddziałać na anglosaski charakter jej  społeczeństwa.[7]  Trzeba  było dopiero  II  wojny  światowej, aby  pod  naciskiem  konieczności dostarczania  zaopatrzenia wojskowego Wielkiej Brytanii,  rząd federalny  zgodził się na przyjecie wysokiej  klasy  specjalistów-uciekinierów  z krajów europejskich okupowanych przez  Hitlera, w tym  także  dużej grupy  inżynierów  i  techników  polskich. Zadaniem tych  wszystkich  specjalistów  było  uzupełnienie  kadr   potrzebnych  do   szybkiego   rozwoju  strategicznych  przemysłów  wojennych  oraz   do   kontynuacji  dalszego   rozwoju  gospodarczego   Kanady  po  zakończeniu  wojny.

 Ten  przełom w dotychczasowej kanadyjskiej polityce  imigracyjnej   został  wymuszony naciskami W.  Brytanii i Stanów  Zjednoczonych  oraz sytuacją  rozwijającej  się II  wojny  światowej.

  W  ciągu  dziesięcioleci   powojennych  dzięki nowej polityce imigracyjnej, Kanada  otworzyła drzwi  setkom  tysięcy zdemobilizowanych  na  Zachodzie  żołnierzy różnych krajów europejskich oraz  DP  ( Displaced Persons)  w popularnym  skrócie  DiPisom,  czyli  cywilom, którzy  nie  mogli,  lub  nie chcieli powrócić do swoich krajów. Dzięki nim Kanada     zrealizowała swój ogromny  skok   gospodarczy i kulturalny lat powojennych.

II  wojna światowa spowodowała nie tylko  szybki  wzrost zamożności społeczeństwa kanadyjskiego,  ale także, zdarzyła się w czasie kiedy jak  pisze  Robert  Collins[8],  pod wpływem  własnych  ciężkich  doświadczeń  wielkiego  kryzysu  lat 30-tych Kanadyjczycy  próbowali  znaleźć  dla siebie nową  formułę społeczeństwa.   Zaczęte wówczas przemiany w  ich  mentalności  dokończyły  świadectwa  okropności   II wojny  światowej  widziane z pozycji  żołnierzy wyzwalających  wygłodniałe miasta i  wsie północno  wschodniej  Francji,   Holandii  i   terenów   nad  reńskich.  Obrazy   z  wyzwalanych  niemieckich obozów koncentracyjnych   na długo  zapadły w  pamięć  kanadyjskich  żołnierzy. Wreszcie był  to  także    czas,  kiedy dzieci i  wnuki pierwszych imigrantów z  kontynentu  europejskiego,  już  kompletnie  zasymilowane i wykształcone w szkołach  kanadyjskich  zaczęły sięgać po studia, a następnie po możliwości włączenia  się w życie  publiczne i polityczne swego kraju. Kanadyjczykiem  polskiego pochodzenia jest  mówiący  po polsku syn  polskich  emigrantów,  dr  Stanley  Haidasz,  lekarz z Toronto i  długoletni poseł  do kanadyjskiego parlamentu. Posłami do parlamentu  byli także  Jesse  Flis i Tadeusz (Ted)  Glista,  również  potomkowie pierwszych emigrantów polskich. Wiele dzieci  i wnuków polskich emigrantów weszło  także  do administracji  Kraju i  uważając się  poprostu za Kanadyjczyków  zaczęło brać  aktywny  udział w  życiu publicznym, w tym także  określać  jaką  Kanadę widzą dla siebie i  swoich  rodzin.[9]

Tak  zwana   revolution  tranquille w  prowincji Quebec  w  latach  50-tych rozpoczęła ostatni  etap  przekształcania się  Kanady  brytyjskiej w  kraj  wielokulturowy.  Spór o supremację  francuską  w  Quebecu, który w   następnych dziesięcioleciach  rozrósł się  aż do  prób uzyskania suwerenności  Quebecu  miał  między  innymi oczywiste  konsekwencje w  polityce imigracyjnej  Kanady. Kiedy  w  latach  80-tych   Partia  Quebecka (PQ) postawiła  na język  francuski  i  korzenie ludności  de  vielle souche (francusko- języcznych  Quebecczyków od wielu pokoleń) ,  rząd  federalny i  razem z  nim anglo-języczna część ludności  postawiły na spójność  całego  terytorium kanadyjskiego.  Stało się wówczas  oczywiste,  że   les  allophones (różno języczni) w  Quebecu są   języczkiem u  wagi,  w  minimalnym  procencie  wygrywając  dla Kanady  dwa  referenda. Rząd  federalny, który  już wcześniej  zaczął zmieniać swoją  politykę imigracyjną  zdobył jeszcze  jeden dowód ,  że postawa  les  allophones  w sporze o  Quebec zadecydowała o  całości terytorium  kanadyjskiego i  dowiodła brytyjskiej  i  anglojęzycznej części   Kanadyjczyków znaczenia i ważności protegowania kultur wszystkich grup  etnicznych Kanady,  a co  za tym  idzie, potwierdziła,  że tolerancja w wielokulturowym  państwie jest spoiwem  społecznym.

Około lat  sześćdziesiątych  zaczęły się zmieniać przepisy  imigracyjne.  Imigranci z cenzusami posiadający  zaproszenia do pracy  w  kanadyjskich przedsiębiorstwach  lub  instytucjach stali się mile widziani w  urzędach  imigracyjnych i  ich wykształcenie  było uznawane za   czynnik  pozytywny.  Ich  udział procentowy  w całości liczby  imigrantów zaczął szybko  rosnąć.  Kanada jednak jako  kraj  jeszcze ciągle  nie była całkowicie  przygotowana   do  wchłonięcia  powojennej  masy imigrantów  i  zapewnienia im  natychmiastowego  zatrudnienia.  Stąd długo po  wojnie bardzo się  przydawał stary  system  obowiązkowych  kontraktów dla wszystkich, których sponsorował    rząd  kanadyjski. Tysiące zdemobilizowanych  żołnierzy  i  DiPisów  niezależnie od poziomu  wykształcenia i  zawodu  zaczynało wtedy  swoje życie w  Kanadzie  od  pracy  fizycznej na farmach lub w obozach  drwali. Dla kobiet  rezerwowano  nadal stanowiska sprzątaczek,  lub służących na farmach albo po  miastach,  to jest w  zawodach w  których  istniał  chroniczny brak siły  roboczej.  Obowiązani  byli  do niej  imigranci nawet  o  najwyższych  kwalifikacjach,  do  których  często  się  nie przyznawali  przy  składaniu  podań  o  kanadyjską  wizę.

W atmosferze coraz  bardziej opartej na współczuciu dla uciekających  spod reżymów komunistycznych i  dyktatorskich, a także w dobrze  zrozumianym  interesie własnym, rząd  kanadyjski  wprowadził wreszcie w 1971 roku  prawo o  wielo-etnicznosci  Kraju.  Zasada  ta zastąpiła dawne prawo  anglo-saskiej  dominacji. Położono  nacisk na procesy  adaptacyjne  imigrantów. Urzędy  imigracyjne zwiększyły swą  troskę o  świeżo  przybyłych,   o  ułatwienie im  pierwszych  kroków  w  nowej  ojczyźnie.  .  Rząd  rozumiał,  że  początkowa  pomoc nowo-przybyłym opłaca się szybszą i lepszą asymilacją i  większą  produkcyjnością  ich  pracy.

Wielu  imigrantów, którzy  przybyli w różnych okresach  drugiej połowy  XX-go  wieku  do  Kanady z trudem jednak  dawało sobie radę z asymilowaniem się do  Nowego Kraju. Oczywiście im   dalsza  od  kanadyjskiej  była  ich  rodzima kultura,  tym  trudniejszy  był  proces asymilacji .  Wielu  uciekinierów  albo  imigrantów  "mimo woli"  wcale  nie było mentalnie przygotowanych do  przyjęcia kultury  dnia codziennego    Kanady. Stąd  konfrontacja ze statusem imigranta była szokiem psychicznym.  Jak  pisze  Morton  Beiser,  profesor  Uniwersytetu  Brytyjskiej  Kolumbii w  Vancouverze[10]  o  imigrantach  ostatnich  dziesięcioleci  minionego stulecia:  w  Kanadzie  znalazło  się  wielu  imigrantów  szczególnie z  krajów  Azji, którzy  z  wielkim  trudem latami  przystosowywali  się do nowej kultury i nie zawsze osiągali  w tym  sukces.  Zdarzało  się to i Polakom, że   po  latach pobytu  w  Nowym  Kraju  pod  byle pretekstem  zaczynali  odstawać od  zaakceptowanej kultury i  nawracać do swojej  dawnej,  co  w  konsekwencji  prowadziło  do ich wewnętrznej  izolacji.  Zdarzały się nawet  wypadki  samobójczej  śmierci.  Inni  dziwaczeli,  szczególnie  niechetnie patrząc na swoich współrodaków,  którzy  proces asymilacji przeszli  bez większego  trudu.  Z   takimi trudnościami asymilacji  wiąże się  dość wyraźnie sprawa nieznajomości  społeczeństwa  Nowego  Kraju  wykazywana  przez kandydatów na  imigrantów.

Można  się założyć,  że  około  90 %  Polaków i Polek, którzy  wybierali  się na emigrację do Kanady  wiedziało albo  bardzo niewiele o tym  kraju  albo poprostu  nic i  w zastępstwie prawdziwej  wiedzy posługiwało  się własną, lub  cudzą  imaginacją.  Przyczyniały się także do  tego  reportaże z  podróży  Polaków  odwiedzających  Kanadę.  Taka  publikacja jak  "Kanada  pachnąca  żywicą"  Arkadego  Fiedlera, przedstawiała  Kanadę  widzianą  okiem  turysty  zachwyconego  pięknem  jej  borów i jezior,  rozległością terytorium  oraz  bohaterskimi,  jak z  kina  Hollywood  wziętymi,   traperami lub osadnikami.  To  były  barwne i  ciekawe opisy  wspaniałego  kraju, nie mające nic wspólnego z  szarą  rzeczywistością  przeciętnego   imigranta z  Polski,  zmagającego  się z obcością   kultury  dnia codziennego oraz  powszechną dyskryminacją  trwającą więcej niż  pół wieku.  Ale na  takich właśnie reportażach   przyszli  emigranci  budowali  swoją wiedzę o Kanadzie.  Książka  Melchiora Wańkowicza  "Tworzywo"  poruszała wprawdzie  trudności  życia pierwszych  osadników  polskich w  preriach, w początkowych latach ich pobytu, ale i on  nie ustrzegł  się od  hollywoodzkiego  zabarwienia  jej  polską   bohaterszczyzną

Aż  do  lat   powojennych  Kanadyjczycy byli  społeczeństwem imigrantów nielubiących  imigrantów [11].  Przewojenni  chłopi i  robotnicy  wyjeżdżający za chlebem  wiedzę swoją o  Kanadzie albo opierali  na obietnicach werbujących  ich agentów w  kanadyjskich  biurach  w  Europie,  albo  na  informacjach pochodzących z listów krewnych  lub  przyjaciół  już  mieszkających w  Kanadzie.  Agenci   imigracyjni,  a nawet  członkowie  owczesnego   rządu  federalnego  świadomie  przesadzali   dobre strony  rozwijającego się  kraju.[12]   Agenci zresztą często  sami  wiedzieli  bardzo niewiele  o  trudnościach jakie  w Kanadzie zachodniej  mieli  napotkać ubodzy emigranci   z  Europy  centralnej, wschodniej  i  południowej.  O powszechnej  wówczas  dyskryminacji  "innych"  czyli  imigrantów nie pochodzących z wysp  brytyjskich  oczywiście  wogóle się  nie mówiło, a to  przecież była jedna z  najcięższych  przeszkód w  życiu  jeszcze  nie zadomowionych imigrantów. Z listów krewnych i  przyjaciół też  niewiele można się  było  dowiedzieć o  dyskryminowaniu i  przerażających trudnościach  życia  w pionierskich  preriach.

Powojenni  emigranci natomiast  wyrabiali  sobie fałszywe  wyobrażenie o Kanadzie na jeszcze innej  podstawie.  W  wygłodzonej  Europie czasów wojny i lat powojennych Kanada  była symbolem obfitości podstawowego  pożywienia takiego jak  masło, mleko,mięso, jaja,  a spontaniczna  życzliwość  kanadyjskich  żołnierzy wkraczających do wygłodzonej   Europy   dawała  pozór  społeczeństwa z  kraju  błogostanu.  Jak mogły pasować do niego przeżycia pierwszych  lat imigracji na pracach kontraktowych,  u  przedsiębiorców,  jakże  często bezwzględnych  i  wykorzystujących każdą odrobinę siły  emigranta?   Dyskryminacja  imigrantów  europejskich,  szczególnie  Słowian,  była  powszechna.  Obraźliwe przezwiska  "Bohunk"  i  "Pollack" były   na porządku  dziennym   Dopiero po latach gorzkich doświadczeń,  upokorzeń i  bardzo powolnej poprawy  losu powojenni  imigranci  polscy zaczynali  się  "urządzać".  Przenosili  się do miast,  kupowali  domki, aby  oszczędzić  na rosnącym  czynszu za mieszkanie lub  uniknąć  dyskryminujących gospodarzy domów  czynszowych. I  przeważnie   wówczas  okazywało się,  że  sąsiedzi,  Kanadyjczycy  patrzą  na nowo  przybyłych z  życzliwością  i nawet  akceptują ich  obcy  akcent   Wrastanie w społeczeństwo odbywało się bardzo powoli  i  w dużej  mierze   było nieświadomie.  Trzeba  było przede  wszystkim  zarobić na życie codzienne,  na naukę  dzieci,  później  myślano o  emeryturze,  więc poza  nielicznymi  wyjątkami chwytano się  prac dostępnych w danym  miejscu,  bez  oglądania się na wyniesione z Polski  wykształcenie  i  doświadczenie. Robienie  "kariery"  było  przywilejem   niedostępnym  większości  imigrantów  wojennych  i powojennych.

Tak, jak ich poprzednicy,  ludzie z  PRL-u  przybywali  w  większości nie znając ani kraju ani  stosunków międzyludzkich w nim  panujących.  Dla nich słowo  Kanada  oznaczało wszystko  co najlepsze, więc i  tego spodziewali  się po  społeczeństwie do którego  ich  urzędy  imigracyjne wpuszczały.  Mieli  jednak pewną  przewagę  nad swoimi  poprzednikami .  Kanadyjczycy  już  wtedy wiedzieli,  że potrzebują ludzi  wykształconych i, że w  wyścigu  ze Stanami  Zjednoczonymi, Australią i Południową Afryką  w  przechwytywaniu   fachowych  imigrantów,    muszą  kandydatom ofiarować lepsze warunki  startu od tych,  jakie  otrzymywali  przybysze z poprzedniej  epoki.

 Pierwsi  przybysze z  PRL-u byli naogół onieśmieleni bogactwem  Kanady rzucającym  się w  oczy i  doceniali  każdy  przywilej (np.  bezpłatne lekcje angielskiego,  bezpłatne mieszkanie, opiekę lekarską,  które im  Kanada  ofiarowała) Ale i  oni w większości  nie byli  przygotowani na trzy stałe atrybuty imigracji: wykorzenienie,  izolację kulturalną i samotność. Kanada  jednak oczekiwała od nich pracy w wyuczonych zawodach i  tylko od nich zależalo jak daleko się w nich posuną.  Dyskryminacja oficjalnie zakazana od początku od lat powojennych  przestawała być problemem bo społeczeństwo było już dobrze poinformowane o  przydatnej  roli imigrantów w rozwoju  gospodarczym  kraju. Ofiarowywane emigrantom  wówczas  przywileje były normalną  częścią składową startu  kanadyjskiego i perspektywy kariery  migotały  przed  prawie  wszystkimi. Wreszcie  zmienili  się także  imigranci,  z potulnych i  wdzięcznych "bezpaństwowców"  formalnych,  lub  rzeczywistych  stali się  pewniejszymi siebie i swoich praw kandydatami  na robienie kariery w wielkim  świecie,  ludźmi,  którzy wyjeżdżali  ze  swego   kraju, jaki  by  on  nie byl, ale  istniejącego i  oficjalnie uznawanego  przez  rządy innych państw.

Jeszcze w  końcu  XIX-go wieku ( nieliczne)  i następnie w ciągu  XX-go wieku znacznie liczniejsze powstawały w rejonach wiejskich  ugrupowiania takie jak  np. Little Italy, albo  Little  Swiss,  w  których współrodacy -  emigranci  mieszkali  stosunkowo niedaleko i utrzymywali stałe osobiste  kontakty na wzór dawnych  wspólnot społecznych (  np.  wiosek) w Starym  Kraju.  Po  drugiej  wojnie światowej zjawisko  to  było przez administrację federalną  życzliwie   oceniane  ale  polskich  imigrantów już wtedy  nie dotyczyło.

W  dziejach  emigracji polskiej do Kanady, powstanie pierwszej  wspólnoty, odbyło się jeszcze w  XIX-tym  wieku w  Ontario. Kaszubi,  którzy pracowali  przy  budowie dróg  w  Ontario   (Opeongo  Road)    mogli następnie wybrać sobie działki rolnicze w nowo otwieranych częściach  tej  Prowincji,  i  wybrali sobie okolice obecnego miasta  Barry's  Bay,  ponieważ tamtejsze  pagórkowate tereny  przypominały im  ich rodzinne strony.  Okolice te,  chociaż  malownicze nie miały  jednak  dobrej  gleby i nowi osadnicy z trudnością na nich gospodarowali. Dopiero po  II  wojnie światowej ,  polscy  imigranci z  Ottawy odkryli turystyczne wartości tych okolic, poważnie przyczyniając się do ich rozwoju gospodarczego i kulturalnego.  Zaskoczył ich  przy tym  fakt, że  ontaryjscy Kaszubi  nadal posługiwali się językiem polskim, pomimo,  że  od  przybycia pierwszych osadników minęło już okolo  100 lat. Dynamika  powojennej emigracji spowodowała,  że osadnictwo polskie w  ontaryjskich  Kaszubach stało  się wkrótce przedmiotem szeregu  publikacji w  języku polskim i  angielskim a następnie powstał Polish Heritage Institute - Kaszuby,  dwujęzyczna  instytucja propagująca turystyczne zalety okolicy, ale i  dokumentująca zabytki  kulturalne  Kaszubów zachowane do  dziś..[13]

Na  zachodzie Kanady  niektóre  wiejskie parafie polskie w  preriach organizowane  przez  pierwszych polskich  księży  Oblatów, a szczególnie  trzech braci oo. Kulawych i  o. Scella  zbliżały  się charakterem do takich właśnie etnicznych wspólnot wiejskich, ale nigdy nie były dostatecznie zwarte, aby  zasłużyć na nazwę Małej Polski.

Kanada,  która według  M. Beisera  jest obecnie w  czołówce 7  krajów uważanych za najbardziej humanitarne zainicjowała na przełomie lat 70-tych i  80-tych kilka kierunków studiów nad skomplikowaną naturą asymilacji w Nowym  Kraju. Trzy z tych  badań związane z  pracą  M. Beisera  koncentrują się na analizie odporności epidemiologicznej  imigrantów i na badaniu  zdrowia  psychicznego uczestników Refugee Re-settlement Project (projektu osiedlenia uchodźców)[14],  który jednak  odnosi się do imigrantów  azjatyckich.  Liczne są   natomiast  tematy  badań   znacznie wcześniejszych,  bo sięgających  nawet lat  przedwojennych  i  50-tych  ub. stulecia.  Dotyczą  one  wielokulturowości oraz analiz tematycznych z dziedzin  zatrudnienia emigrantów.  Niektóre z  badań  uniwersyteckich zajmowały się nawet sprawami nostalgii  za Starym  Krajem. Są  one oparte na starannie zebranej obfitej  dokumentacji.  Do  dziś dnia nia ma jednak pełnej analizy przebiegu adaptacji  do Nowego  Kraju. Ciekawostką  jest,  że większość  tych  studiów  była  prowadzona albo z  punktu  widzenia imigrantów jako  takich  bez  rozróżniania ich  płci, albo najczęściej z  punktu widzenia imigrantów  mężczyzn. Dopiero  ostatnie lata  kończącego się  XX-go  wieku  przyniosły  studia o kobietach imigrantkach .

Do  bardzo niedawna w  imigracji  liczyli  się  przede wszystkim  mężczyźni.  Oni  byli odpowiedzialni  za  otwieranie nowych  terenów, za  pionierskie  osadnictwo i  tworzenie zrębów nowego  społeczeństwa. To  oni  budowali  domy, uprawiali pola, siali i  zbierali  żniwa, to oni  byli  właścicielami  farm, sklepów,  przedsiębiorstw i oni  zbierali  słowa  uznania za  ciężko  przepracowane życie i  za zasiedlony  kraj.  Było jednak  wiadomo  od dawna,  że mężczyźni emigranci bez  kobiet są  mniej  stateczni,  łatwiej  ulegają nałogom,  są skłonni  do  włóczęgi  i tak naprawdę to dopiero obecność  kobiet cywilizuje męski  świat mocy i  przemocy i  przekształca przypadkową  zbieraninę  emigrantów w grupy  społeczne. Kobiety  emigrantki rzadko  kiedy  były  widoczne spoza szerokich męskich  pleców ,  a napewno nie było  badań  związanych z adaptacją emigrantek polskich do  Nowej  Ojczyzny.

W  naszym  szkicu będziemy często przeciwstawiali  sobie obie płci. Wynika to z faktu, że świat taki  jaki  był w  XX-tym  wieku i jaki jeszcze jest  dzisiaj,  zarówno  Polska jak i  Kanada,  to  świat w którym o  porządku społecznym i  gospodarczym decydują  mężczyźni.  Prawa imigracyjne  były więc  ustalane  przede wszystkim  pod kątem praw i obowiązków imigrantów-mężczyzn. Nawet  dziś, kiedy  Kanadyjki  uzyskały już wiele  równouprawnień,  podstawy polityki imigracyjnej i jej  analizy odnoszą się głównie do imigrantów rodzaju  męskiego.  Stąd  i my  będziemy się  często  odwoływać do  przykładów z  życia mężczyzn,  jak  i  ich  udziału w  ogólnej sytuacji  imigrantów.

Drugą  przyczyną dla której w opracowaniu dotyczącym  kobiet często jest mowa  o  mężczyznach jest oczywiste powiązanie  obu płci.  Tak  jak w  życiu  mężczyznom potrzebne są kobiety, tak samo w  życiu kobiet ogromną rolę  odgrywają meżczyźni i nie ma powodu do eliminowania ich  udziału w  kształtowaniu wizerunków imigrantek  polskich.  Nie sposób  także  mówić  o  kobietach  imigrantkach,  dla których takie zjawiska jak izolacja, wykorzenienie, asymilacja są elementami  rzeczywistości,  w której rozgrywa się ich  życie i odbijają  się stosunki  międzyludzkie jeśli  pomija się mężczyzn pojawiających się w  ich  życiu.

Na koniec należy dodać, że opracowanie  niniejsze  jest  próbą uporządkowania (ale nie inwentarzem), p